Na wrześniowym posiedzeniu Stałej Rady OBWE eksperci Mechanizmu Moskiewskiego przedstawili raport piątej misji eksperckiej OBWE w Ukrainie. Celem misji Mechanizmu Moskiewskiego realizowanej na zaproszenie strony ukraińskiej było zbadanie, w jaki sposób Rosja traktuje ukraińskich jeńców wojennych i żołnierzy hors de combat (poza walką), jak również zbadanie ewentualnych naruszeń przez Rosję zobowiązań OBWE, międzynarodowego prawa humanitarnego i prawa międzynarodowego dotyczącego praw człowieka.

Misja w składzie prof. Hervé Ascensio (Francja), prof. Veronika Bílková (Czechy) i prof. Mark Klamberg (Szwecja) przeprowadziła analizę dokumentów, źródeł otwartych, wywiadów z byłymi jeńcami oraz wizyty terenowe i rozmowy z ukraińskimi instytucjami, organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, a także przedstawicielami społeczności międzynarodowej. Wyzwaniem dla misji ekspertów był brak transparentności strony rosyjskiej oraz brak współpracy z misją Mechanizmu Moskiewskiego.

Najważniejsze ustalenia raportu Mechanizmu Moskiewskiego:

• Rosja w sposób szeroko zakrojony i systematyczny narusza międzynarodowe prawo humanitarne, w tym odmawia uznania statusu jeńca wojennego,
• torturowanie i złe traktowanie ukraińskich jeńców wojennych jest powszechna praktyką i jest tolerowane przez władze centralne Rosji;
• często dochodzi do arbitralnych zabójstw i egzekucji ukraińskich jeńców wojennych zarówno na polu bitwy (po poddaniu się), jak również w niewoli na terenie Rosji oraz na czasowo okupowanych terytoriach Ukrainy;
• ukraińscy jeńcy wojenni przetrzymywani są w warunkach urągających ludzkiej godności, bez zapewnienia wystarczającego pożywania i schronienia, bez dostępu do opieki medycznej odpowiednich warunków sanitarnych, zmuszani są do pracy w niebezpiecznych warunkach;
• ukraińscy jeńcy wojenni są ścigani za udział w działaniach wojennych, co stanowi naruszenie Konwencji genewskich, pozbawieni są dostępu do sprawiedliwego i rzetelnego procesu, Rosja przeprowadza pozorowane, propagandowe procesy.

Eksperci stwierdzają ponadto, że zebrane dowody wskazują na liczne i poważne naruszenia przez Rosję międzynarodowego prawa humanitarnego oraz prawa międzynarodowego dotyczącego praw człowieka w odniesieniu do ukraińskich jeńców wojennych. Naruszenia te mogą nosić znamiona zbrodni wojennych, a w określonych przypadkach, nawet zbrodni przeciwko ludzkości.

Raport przywołuje dane pokazujące skalę naruszeń: od lutego 2022 r. co najmniej 13.500 ukraińskich jeńców wojennych trafiło do rosyjskiej niewoli, spośród nich co najmniej 169 jeńców zostało zabitych lub zmarło w niewoli, niemal 6.800 zwolniono w ramach wymian jeńców, a ok. 6.300 nadal pozostaje w niewoli.

W świetle skali naruszeń eksperci Mechanizmu Moskiewskiego rekomendują w raporcie, m. in. pilne podjęcie działań przez Biuro Prokuratora Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK) oraz inne właściwe mechanizmy międzynarodowe zmierzające do pociągnięcia sprawców do odpowiedzialności, zapewnienie ofiarom dostępu do reparacji, międzynarodowy monitoring warunków detencji i traktowania jeńców oraz natychmiastowe zapewnienie dostępu Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża (MKCK) i innych mechanizmów ochrony do przetrzymywanych ukraińskich jeńców, jak również zaprzestanie przez Rosję praktyki odmowy uznania statusu jeńca wojennego.

Mechanizm Moskiewski OBWE w odniesieniu do traktowania ukraińskich jeńców wojennych przez Rosję został uruchomiony po konsultacjach z Ukrainą w lipcu 2025 r. przez 41 państw uczestniczących OBWE, w tym Polskę. Raport Mechanizmu Moskiewskiego stanowi kolejny dowód zbrodni, jakich dopuszczają się rosyjscy agresorzy wobec Ukrainy i może być wykorzystany przez międzynarodowe mechanizmy sądowe na drodze dochodzenia sprawiedliwości.

Link do pełnej wersji raportu: Moscow Mechanism experts present report on Ukraine to OSCE Permanent Council | OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights

*Albania, Andora, Austria, Belgia, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Czarnogóra, Cypr, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Grecja, Gruzja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Islandia, Kanada, Liechtenstein, Litwa, Luksemburg, Łotwa, Macedonia Północna, Malta, Mołdawia, Monako, Niemcy, Norwegia, Polska, Portugalia, Republika Czeska, Rumunia, San Marino,, Słowacja, Słowenia, Szwajcaria, Szwecja, Wielka Brytania, Włochy.